A

Absolut (łac. absolutum - to, co nieograniczone, niezależne, doskonałe, czyli byt o takich właściwościach) - termin ten funkcjonuje głównie w filozofii. W metafizyce oznacza byt, który zawiera w sobie rację istnienia, jest niezależny w swym istnieniu od jakiegokolwiek innego bytu i jest podstawą zaistnienia wszystkich bytów niekoniecznych, czyli przygodnych; bez Niego nic nie mogłoby zaistnieć. W języku teologicznym Absolut jest nazywany Bogiem.

Absolucja (łac. absolutio znaczy uwolnienie od czegoś, rozgrzeszenie kogoś z czegoś). W sakramencie pokuty formuła rozgrzeszenia "Ego te absolvo...= I ja odpuszczam."

Abstrakcja (lać. abstractio - odłączenie, oderwanie) - czynność umysłu, która polega na wyodrębnianiu i ujawnianiu strukturalnych lub też koniecznościowych elementów rzeczy, np. ogólniejszych od bardziej szczegółowych, bądź też formy od treści.

Adhortacje (z łacińskiego) - dokumenty papieskie posiadające charakter raczej duszpasterski.

Afekt - nazwa krótkotrwałego, lecz intensywnego stanu uczuciowego; powstaje on w sposób gwałtowny pod wpływem wrażenia, które budzi odrazę lub upodobanie. W teologii duchowości modlitwę przepojoną silnym uczuciem nazywa się afektywną.

Afirmacja (łac. affirmare - utwierdzać, zapewniać, twierdzić, przyjmować z przekonaniem) - w języku potocznym oznacza osobowe, zaangażowane uznanie czegoś (np. twierdzenia, prawdy wiary), podjęcie decyzji uznającej jakieś stwierdzenie, zajęcie akceptującego stanowiska w jakiejś kwestii.

Aksjologia (gr. aksios - wartościowy, godny, logos - myśl, nauka) - nazwa teorii zajmującej się badaniem wartości (lub wartościowania), jej natury, rodzaju, kryteriów, jak i sposobów poznawania wartościowania; w wychowaniu - teoria uznająca za podstawowy czynnik wartość.

Akolitka to świeca niesiona przez ministranta obok krzyża w czasie uroczystych liturgii (na czele procesji) lub podczas czytania Ewangelii.

Antropologia (gr. anthropos - człowiek, logos - myśl, nauka) - zespół nauk o człowieku w aspekcie jego uzdolnień do tworzenia kultury i cywilizacji oraz w aspekcie ostatecznych racji bytowych i relacji do Boga, opartych na danych objawienia i ich teologicznej interpretacji. Antropologia teologiczna wyjaśnia fakt pojawienia się pierwszych istot ludzkich na ziemi, naturę człowieka, jego wyniesienie do stanu nadprzyrodzonego, upadek, odrodzenie w Jezusie Chrystusie i osiągnięcie wiekuistego celu - zbawienia.

Apokryf (gr. apokryfos - ukryty, tajemny. Pierwotnie oznaczał on księgę zawierającą jakąś wzniosłą, ale nie przeznaczoną dla szerszego ogółu naukę, najczęściej heretycką; dziś w kręgach katolickich oznacza on księgę żydowskiego lub starochrześcijańskiego pochodzenia, która nigdy nie została włączona do kanonu ksiąg natchnionych. W przeciwieństwie do czytanych publicznie w Kościele katolickim ksiąg kanonicznych, apokryfy są księgami "ukrytymi", tzn. odsuniętymi od publicznego użytku. Protestanci ksiąg, o których tu mowa, nie nazywają apokryfami (lub księgami apokryficznymi), ale księgami fałszywie zatytułowanymi lub księgami sfałszowanymi. Apokryfami zaś nazywają księgi deuterokanoniczne (księgi: Tobiasza, Judyty, Barucha, Mądrości, Stracha, 1 i 2 Machabejska) oraz 3 Ezdrasza, 3 Machabejskiej i Modlitwy króla Manassesa. Apokryfy robią wrażenie należących do ksiąg Pisma świętego z racji posiadania pewnych podobieństw z księgami ST lub NT lub rzekomego pochodzenia od osób biblijnych. Napisane zostały celem uzupełnienia danych biblijnych i ich ilustracji, dla zbudowania lub pocieszenia czytelników, albo po prostu dla propagowania jakiejś nauki uznawanej przez Kościół za błędną. Ponieważ Kościół zabraniał czytania apokryfów, wiele z nich bezpowrotnie zaginęło. Te, które się zachowały, podzielić można na podstawie ich podobieństwa z księgami kanonicznymi na: Apokryfy Starego Testamentu i Apokryfy Nowego Testamentu. Pierwsze dzielą się na apokryfy historyczne, dydaktyczne i prorockie, drugie - na ewangelie, dzieje, listy i apokalipsy. Apokryfy ST: Apokalipsa Henocha (II wiek przed n. Ch.), Księga Jubileuszów (II wiek przed n. Ch), Żywot Adama i Ewy (I wiek przed n. Ch), Apokalipsa Ezdrasza ((I wiek po n. Ch). Apokryfy NT: Ewangelia Egipcjan, Tomasza, Macieja, Barnaby, Bartłomieja, itp.)

Autokefalia (gr. autos - sam, kefale - głowa) - w Kościele prawosławnym określenie samodzielności Kościoła krajowego jako odrębnej jednostki złączonej jednością wiary, apostolską sukcesywnością hierarchii, a także jednością duchową i wspólnotą działania z pozostałymi Kościołami. Kościół autokefaliczny podlega orzecznictwu wszystkich bratnich Kościołów, a w momencie powstania winien nawiązać łączność i wspólnotę kanoniczną ze wszystkimi autokefalicznymi Kościołami.


B

Bałwochwalstwo - w znaczeniu religiologicznym oznacza czczenie bożków pogańskich przedstawianych w posągach, w znaczeniu potocznym - kult wartości materialnych widzianych w różnych przedmiotach

Brewa papieskie - łacińskie breve znaczy krótkie. Chodzi o pisma mniej uroczyste niż bulle, wydawane jednak w ważnych sprawach.

Bulle - łacińskie słowo bulla znaczy pieczęć, a czasownik bullare - pieczętować. Bulle to pisma papieskie znaczniejszej rangi, zaopatrzone pieczęcią, formułowane w sposób uroczysty, podejmujące sprawy wiary, moralności, wielkich jubileuszy, tworzenia czy dzielenia diecezji, beatyfikacji i kanonizacji, zatwierdzenia zakonów itp.


C

Charyzmat (gr. charisma - łaska, życzliwość, dobrodziejstwo Boga) - dar Boży darmo dany, uzdalniający człowieka do określonej służby we wspólnocie. Święty Paweł podaje trzy katalogi charyzmatów: l) l Kor 12, 1-11; 2) l Kor 12, 28-31; 3) Rz 12, 3. 6-18. Apostoł podaje również kryteria, po których poznaje się prawdziwe charyzmaty. Są trzy takie kryteria: a) kryterium wiary - zgodność z wyznawaną wiarą; b) kryterium dobra wspólnego (miłości); autentyczne charyzmaty budują Ciało Chrystusa - Kościół; c) kryterium wierności tradycji i autorytetowi apostolskiemu. Kościół współczesny też obdarzany jest przez Ducha Świętego charyzmatami (KK 12). W Polsce używa się dwu określeń: charyzma i charyzmat. Pierwsze ma znaczenie szersze, np. zdolności przywódcze. Drugie używane jest w sensie ściśle teologicznym.


E

Encykliki (gr. cyklos - koło, bieg okrężny.) Chodzi o pisma (listy) okólne (litterae encyclicae, epistolae encyclicae) do biskupów całego świata, a więc bardzo wysokiej rangi. Jan Paweł II adresuje encykliki również do niższego duchowieństwa i wiernych.

Epikleza (gr. Epikaléo - zaprosić, przywołać, wezwać) - część modlitwy eucharystycznej, które jest wezwaniem i przywołaniem Ducha Świętego oraz jest prośbą o uświęcenie, np.: w liturgii mszalnej występuje przed przeistoczeniem ("Uświęć te dary mocą Twojego Ducha, aby stały się dla nas Ciałem i Krwią naszego Pana Jezusa Chrystusa" - II Modlitwa Eucharystyczna)

Epistemologia (gr. episteme - wiedza i logos - myśl, nauka) - nauka o poznaniu, często utożsamiana z teorią poznania, gnozeologią, kryteriologią. Zajmuje się teorią poznania naukowego od strony formalnej i od strony treści.

Ewangelia (z gr. euaggelion, dosł. dobra nowina) to pisma chrześcijańskie opisujące życie, śmierć i Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Ewangelią jest też nazywana nauka chrześcijańska. Współczesne wszystkie kościoły chrześcijańskie uznają za natchnione 4 ewangelie:

• Ewangelia wg. Mateusza
• Ewangelia wg. Marka
• Ewangelia wg. Łukasza
• Ewangelia wg. Jana