Jedna Ewangelia: według Jana

 
 


Ewangelia według św. Jana różni się od Ewangelii synoptycznych (Mt, Mk, Łk) pod wieloma względami:

  • Charakterystyczny dla synoptyków układ rozmieszczający historię ewangelijną w Galilei a potem w Judei, gdzie dokonała się Męka i Zmartwychwstanie Jezusa, nie ma odpowiednika w tej księdze. Terenem działalności Jezusa jest u Jana jest Judea. Wzmianki o pobycie Jezusa w Galilei są w niej rzadkie (2,43-54; 4,1-54; 6,1-71; 7,1) i nie zawierają nic szczególnego. Wyjątkiem jest "mowa eucharystyczna" (6,22-59). Historia zbawienia dokonanego przez Jezusa, rozgrywała się w Judei. Ewangelia wg Jana koncentruje ją wokół świąt żydowskich. Są to przede wszystkim święta Paschy (2,13; 5,1; oraz prawdopodobnie 6,4; 13,1), między którymi umieszczono także Święto Namiotów i Poświęcenia Świątyni.

  • Również opowiedziane przez Jana wydarzenia nie mają swoich odpowiedników u synoptyków np.:

    1. gody w Kanie Galilejskiej,
    2. rozmowa z Nikodemem i z Samarytanką,
    3. uzdrowienie sparaliżowanego przy sadzawce w Betsaidzie,
    4. uzdrowienie ślepego od narodzenia,
    5. wskrzeszenie Łazarza
    6. umywanie nóg podczas wieczerzy paschalnej.

  • Mowy Jezusa stanowią jakby oddzielne traktaty teologiczne (brak zbiorów przemówień) o tajemnicy osoby Jezusa i Jego życia. Autor czwartej Ewangelii nie przytoczył przypowieści Chrystusa, posłużył się natomiast zwykłymi obrazami, które przechodzą często w alegorię. Bogata symbolika Ewangelii wg Jana ukazuje Jezusa w obrazie światła, źródła wody żywej, pokarmu z nieba, zmartwychwstania i życia. Symbole te sprawiają, że nie zawsze można uchwycić dokładnie myśl natchnionego autora.

  • W przeciwieństwie do synoptyków, którzy akcentują ludzkie właściwości Jezusa, Ewangelia wg Jana, podkreślając Jego człowieczeństwo (1,14; 19,35), patrzy na Jezusa przede wszystkim z perspektywy wiary w Jego Bóstwo. W Ewangelii wg Jana Jezus jest Synem Bożym, który kieruje swoim życiem na ziemi stosownie do woli Ojca, ukazywanej Mu przez Boga; los życia jest Mu znany i przez Niego wybrany; nie wynika z układu stosunków i rozwoju sytuacji. Cuda Jezusa są nie tylko faktami historycznymi, lecz także i przede wszystkim znakami potwierdzającymi Boskie posłannictwo Jezusa. Jezus odwołuje się do nich często w polemice z Judejczykami. Podkreślanie bóstwa Jezusa wynika z tendencji apologetycznej gdyż pod koniec I w. pojawiły się w chrześcijaństwie kierunki odmawiające osobie Jezusa bóstwa: wg. Keryntosa, Jezus był tylko człowiekiem, z którym w czasie chrztu połączył się Chrystus. Dzięki temu Jezus posiadł wyższą wiedzę i władzę czynienia cudów. Przed śmiercią na krzyżu Chrystus opuścił Jezusa. Także zwolennicy Jana Chrzciciela uznawali Jezusa tylko jako Mesjasza (1,6-8.15.19--36; 3,22-30; 5,31-35)]. Jest charakterystyczne, że Jan z upodobaniem powraca na nowo do poszczególnych wyrażeń lub nawet całych zwrotów po to, aby je rozważać i odsłaniać coraz pełniej nadprzyrodzone prawdy. Dzięki temu jego dzieło nazwano Ewangelią duchową.



Język Księgi Jest ubogi, słownictwo monotonne i jednolite, styl prymitywny, niekiedy nawet nieudolny. Księga pełna jest arameizmów i hebraizmów. Są to nie tylko wyrazy [rabbi(1,38), mesias (1,41), Kefas (1,42), Golgota (19,17), synowie światłości (12,36), syn zatracenia (17,12)], lecz także całe zwroty ["chodź i zobacz" (1,39.46; 4,29; 11,34); "chodzić" w znaczeniu moralnego postępowania (8,12; 11,9.10; 12,35), "czynić prawdę", "dać chwałę" itp.]. Analiza tekstu wskazuje, że Jan znał Pismo św. Pierwszego Przymierza, które cytował według tekstu hebrajskiego (np. 13,18; 19,37), a także topografię Palestyny, gdyż podaje nazwy geograficzne (np. 3,23; 4,5.6.11; 5,2-3; 10,23; 11,18.54; 18,1)].

Wybrane przez siebie sceny z życia Jezusa opisał z licznymi szczegółami, podał czas, miejsce, osoby, które w nich brały udział. Przytaczał słowa przez nie wypowiedziane np.: pamiętał, że Jan Chrzciciel zobaczywszy nadchodzącego Jezusa powiedział: "0to Baranek Boży, który gładzi grzech świata", a nazajutrz stał w tym samym miejscu razem z dwoma swoimi uczniami. Wszystko to wskazuje, że św. Jan był świadkiem wydarzeń (1,42; 6,68-69; 13,6-9.24.36-37; 18,17; 20,2-10; 21,3.7.11.15-22; 1,40-41; 6,8; 1,45-46; 6,7; 12,21-22; 14,8-10; 1,46.48-49; 11,16; 14,5.20.25.28; 14,22).

Autorstwo Księgi. Wymienione cechy i właściwości wskazują autora czwartej Ewangelii kanonicznej wśród uczniów i najbliższych towarzyszy Jezusa, tzn. wśród apostołów. Tradycja reprezentowana przez Ireneusza, Fragment Muratoriego. Tertuliana, Klemensa Aleksandryjskiego, Orygenesa, Hieronima dopatruje się go w osobie Jana Apostoła, brata Jakuba Starszego i syna Zebedeusza i Salome (por. Mk 15,40 z Mt 27,56 i J 19,25). Był on najpierw uczniem Jana Chrzciciela (J 1,35-43), a później znad Jordanu poszedł z Jezusem do Galilei. Powołany na ucznia (por. Mt 4,21-22) i wybrany na apostoła (Łk 6,14), towarzyszył Jezusowi aż do Jego śmierci. Razem z bratem swoim Jakubem otrzymał przydomek Boanerges [hebr. Bene regesz — synowie gromu (por. Mk 3,17)]. Razem z bratem i Piotrem był świadkiem wskrzeszenia córki Jaira (Mk 5,37), przemienienia Pańskiego (Mk 9,2) i modlitwy Chrystusa w ogrodzie oliwnym (Mk 14,33). W czasie ostatniej wieczerzy na skinienie Piotra, pytał Jezusa, kto Go zdradzi (J 13,23-26); pod krzyżem Jezus oddał mu pod opiekę swoją matkę (J 19,26-27). Określenie: "uczeń, którego Jezus miłował" (J 13,23; 19,26; 20,2) odnosi się właśnie do Jana. Dzieje Apostolskie wymieniają Jana wśród najbliższych towarzyszy Piotra działającego w Palestynie (3,1; 4,13; 8,14, por. tez Ga 2,9). Później Jan opuścił ojczyznę i przeniósł się do Efezu, gdzie przebywał aż do czasów Trajana (98-117). Niektórzy odmawiają mu autorstwa czwartej Ewangelii, przypisując je bezimiennemu uczniowi, "którego miłował Jezus", odróżniając tego ucznia od Jana Apostoła. Współcześni krytycy, uznając Jana za autora czwartej Ewangelii, przyjmują możliwość jej redakcyjnego opracowania przez uczniów pochodzących z kręgu Jana, a nawet uważają takie opracowanie za prawdopodobne.

Na ogół dzieli się Ewangelię wg Jana na tzw., księgę cudów (1-12) i tzw. księgę męki (13-21). Cel Ewangelii wg Jana określił Autor w zakończeniu dzieła: "Te zaś spisano, abyście uwierzyli, że Jezus jest Mesjaszem, Synem Bożym, i abyście przez wiarę w imię Jego mieli życie" (20,31). Dlatego Jan często powtarzał, że Jezus jest zapowiedzianym w Pierwszym Przymierzy Pomazańcem i Królem zesłanym na świat dla zbawienia wszystkich ludzi (3,14; 4,25-26; 13.1 3-16.38-41; 1 8,9; 19,36-37; 1,4.9.16-17.29; 4,21-24; 11,50-52); podkreślał bóstwo Jezusa, czyli chwałę Syna Bożego (1,1.14.18; 2,16; 5,17-18.26; 7,69; 8,58; 10,30.33; 19,7; 20,28), która jaśnieje przede wszystkim w dziełach Jezusa (2,1-11; 4,46-54;5,1 -9; 6,1-21; 9 i 11), a zwłaszcza w Jego męce i śmierci na krzyżu (7,30; 8,20; 10,17-18; 18,4-6.11.36; 19,11.30); podkreślał także, ze Zbawiciel udziela hojnie łaski (obraz światła i życia) wszystkim, którzy w Niego wierzą (1,4.7.12; 3,16-18.36; 4,17; 6,35.47.56; 8,12; 11,42; 17,3; 18,37).

W najnowszych czasach zwraca się uwagę na podkreślenie przez Ewangelię wg Jana sakramentów chrześcijańskiego wtajemniczenia: chrztu i Eucharystii. Chrzest ukazany jest w niej jako narodziny nowego życia, które jest życiem Bożym. Woda, często nazywana tez "żywą", nawiązuje do chrztu, który daje Ducha Świętego (7,17). Katechezę o chrzcie przekazuje prawdopodobnie także opowiadanie o uzdrowieniu ślepego od narodzenia (9,1-41).

Ewangelia wg Jana ukazuje także rolę Eucharystii w życiu człowieka wierzącego: Ciało i Krew Chrystusa są prawdziwym pokarmem i napojem, dającym życie wieczne tym, którzy je spożywają, są więc konieczne do zbawienia (wzmianka o wypłynięciu z przebitego boku Jezusa wody i krwi być może także nawiązuje do Eucharystii).

Ewangelia wg Jana została więc napisana dla chrześcijan, prawdopodobnie nawróconych z pogaństwa. Wskazują na to wyjaśnienia słów hebrajskich użytych w Księdze, z wyjątkiem "amen" i "hosanna", które były powszechnie znane chrześcijanom z liturgii. Antyjudaistyczny ton Ewangelii wg Jana [Judejczycy są w niej nieprzyjaciółmi Jezusa i prześladują Go aż do śmierci (por. 1,11; 3,22; 8,22.44.48.59; 10,31; 12,37-43; 18,31; 19,7)] oraz wyjaśnianie zwyczajów i przesądów żydowskich wskazują również na czytelników nieżydowskiego pochodzenia. Najdawniejsza tradycja potwierdza ten wniosek głosząc, że Jan Apostoł napisał Ewangelię dla wiernych nawróconych z pogaństwa i zamieszkujących w Azji.

Dzieło powstało niewątpliwie po zburzeniu Jerozolimy (70): Autor pisząc o miejscach znajdujących się w Jerozolimie lub w jej okolicach, używa stale czasu przeszłego (np. 11,18; 18,1; 19,41). Także określenie "Judejczycy" zamiast faryzeusze, saduceusze i nauczyciele prawa (jak u synoptyków) świadczy, że skończyło się państwo żydowskie, a między Żydami i chrześcijanami nastąpił zupełny rozdział. Ewangelia wg Jana powstała prawdopodobnie pod koniec I w. w ostatnim jego dziesięcioleciu. Najstarszy jej fragment, odnaleziony w Egipcie, tzw. Papirus Rylanda, który pochodzi z 113-120.