Autor trzeciej Ewangelii kanonicznej, nie jest pochodzenia żydowskiego. List do Kolosan nazywa go lekarzem (4,14). Przyjął chrzest w Antiochii Syryjskiej, ożywionym ośrodku chrześcijaństwa na Wschodzie. Został uczniem Pawła Apostoła i towarzyszem jego podróży z Troady do Filippi w Macedonii (Dz 16,10-37), gdzie pozostał aż do końca trzeciej podróży misyjnej Apostoła (Dz 20,5). Potem udał się razem z Pawłem do Jerozolimy (Dz 20,5-21,8) i do Rzymu (Dz 26,1-28,16). Towarzyszył mu w czasie jego pierwszego uwięzienia (Koi 4,14), a także przed śmiercią (2 Tm 4,11). Po śmierci Pawła opuścił prawdopodobnie Rzym. Nie można ustalić gdzie, kiedy i jaką śmiercią zakończył życie.

Istnieje przekonanie, że Łukasz malował obrazy Matki Bożej; zrodziło się ono prawdopodobnie stąd, że Ewangelista nakreślił w swoim dziele znakomitą sylwetkę literacką Matki Bożej. Ireneusz, Klemens Aleksandryjski, Orygenes, Euzebiusz z Cezarei, Hieronim stwierdzają, że Łukasz, z zawodu lekarz, a z pochodzenia Antiocheńczyk i uczeń Pawła napisał Ewangelię, przekazując raczej to, co słyszał, aniżeli to, co widział.

Czas powstania i styl literacki. Według Hieronima Ewangelia wg Łukasza powstała w Achai i w Beocji (wg Ireneusza — po śmierci Piotra i Pawła, między 67 a 70; inni, opierając się na zakończeniu Dziejów Apostolskich, przyjmują, że Łukasz napisał ją między 60 a 63; wielu współczesnych przesuwa jej powstanie na lata osiemdziesiąte). Potwierdzenie autorstwa Łukasza znajduje się w tekście trzeciej Ewangelii: język grecki księgi zdradza czystość i elegancję w zwrotach i zdaniach (por. Mt 1,1-4; 8,15; 10,1; 18,18); w języku tym pisał Autor o urzędach i wojsku (2,2; 3,1; 22,4.52). Używa także terminów lekarskich (4,38 z Mk 1,30; 5,18.24 z Mk 2,3.10; Łk 14,2; 22,14), znanych z medycznych dzieł Hipokratesa (ok. 460-430 p.n. Chr.), Dioskoriola (czasy Nerona), Areteusza i Galenusa (ok. 160 p.n. Chr.), opisuje początek, trwanie i ustąpienie chorób. Istnieją zbieżności Ewangelii wg Łukasza z Listami Pawła: wspólne słowa, wyrażenia i zwroty np. na oznaczenie wiary teologicznej - pistis, zbawienia mesjańskiego - soteria, zbawiciela — soter, na oznaczenie łaski — charis, których brak w Ewangelii wg Mateusza i Marka, oraz zbieżności głównych tematów np. nauka o powszechności zbawienia. Pomimo to Ewangelia wg Łukasza jest dziełem oryginalnym.

Do głównych tematów Ewangelii Łukasza należą:

1. proklamacja radości: Zachariasz cieszył się wraz z nim cieszyć się będą inni ludzie z narodzin Jana Chrzciciela; Symeon na widok Mesjasza; apostołowie z radością wracali z pracy misyjnej Jezus kazał im cieszyć się, że "imiona ich zapisane są w niebie"; lud radował się z dzieł dokonanych przez Jezusa; aniołowie w niebie cieszą się z nawrócenia grzeszników; gdy Jezus odszedł do Ojca, "uczniowie powrócili do Jeruzalem z wielką radością chwaląc Boga" (1-2; 10,17-20; 13,17; 18,43; 19,37; 24,53-54);
   
   

2. Wezwanie do modlitwy - Jezus sam modlił się przy chrzcie, po uzdrowieniu trędowatego, przed wyborem apostołów, przed wyznaniem Piotra, podczas Przemienienia, w ogrodzie oliwnym, za Piotra, za nieprzyjaciół i kończył modlitwą życie (3,21; 5,16; 6,12; 9,18.29; 22,41-44.32; 23,34.46); uczył również modlitwy uczniów, zachęcając ich do modlitwy wytrwałej i pokornej (11,1-13; 18,1-14);
   
   

3. Wezwanie do ubóstwa - w Ewangelii wg Łukasza ubóstwo zostało ukazane jako nieodzowna cecha chrześcijanina: uboga dziewczyna galilejska została matką Mesjasza. Jezus urodził się ubogi w stajni. Ubodzy pierwsi dowiedzieli się o Jego przyjściu na świat (1,48.52-53; 2,7-8.12.15-16). Do ubogich skierowane jest posłannictwo Jezusa (4,18) oni doznają szczęścia, którego nie zaznają bogaci i syci, ponieważ mają już swoją radość (6,24-25), także w przypowieściach Jezus przedstawiał marność bogactw (12,16-21). Wobec ubogich Jezus żądał życzliwości i szacunku (14,12-14) i miłosierdzia (16,14-31);
   

4. Miłosierdzie Boże dla grzeszników - stanowi zasadniczy temat Ewangelii wg Łukasza: Zachariasz wielbił Boga za to, że Mesjasz przyjdzie okazać miłosierdzie grzesznikom (1,72.77). Celnicy, uważani za publicznych grzeszników, zostali przyjęci przez Jana Chrzciciela (3,1 2), a potem także przez Chrystusa (5,27-39). Jezus oświadczył, że nie przyszedł wzywać do nawrócenia sprawiedliwych, ale grzeszników (31,32) oraz że Jego działalnością jest wprowadzanie w życie roku zmiłowania Pańskiego (4,18-21), zapowiedzianego przez proroka Izajasza (Iz 61,1-2. Chrystus bronił przed faryzeuszami bezimienną grzesznicę i odpuścił jej grzechy (7,36-50).
   
   Do najpiękniejszych kart Ewangelii wg Łukasza należą przypowieści o zagubionej owcy (15,3-7), o drachmie (15,8-10), zwłaszcza o synu marnotrawnym (15,1-32). Opowiadanie o Zacheuszu (19,1-10) oraz przypowieść o faryzeuszu i celniku (18,9-14). Ukazują dodatnie wartości kryjące się w ludziach uważanych powszechnie za grzesznych. Zacheusz skory jest do wynagrodzenia krzywd, i to z nawiązką. Celnik okazuje się człowiekiem skruszonego serca i głęboko pokornym. Modlitwa Chrystusa na krzyżu za Jego prześladowców, którzy nie wiedzą, co czynią (23,34), i obietnica zbawienia dana łotrowi umierającemu na krzyżu (23,39-43) zamykają Ewangelię wg Łukasza.

Po zmartwychwstaniu Jezus nakazał apostołom, aby wzywali cały świat do nawrócenia i odpuszczali grzechy (24,46). Miłosierdzie Boże ukazane w życiu i działalności Chrystusa i udzielające zbawienia, obejmuje wszystkich ludzi. Aniołowie głoszą pokój ludziom Bożego upodobania (2,14). Symeon nazywał Dziecię Jezus światłością pogan (2,14.32). Jan Chrzciciel zapowiadał, że wszyscy ludzie "ujrzą zbawienie Boże" (3,6 por. Iz 40.5).

Genealogia Chrystusa sięga nie tylko Abrahama, ale biblijnego praojca Adama i Boga (3,22-28). w pierwszym publicznym wystąpieniu w synagodze nazaretańskiej Jezus nawiązał do powołania pogan do wiary (4,24-28). Opętany z Gerazy, po uwolnieniu od złego ducha, został wysłany do swego narodu, aby głosić otrzymane od Boga łaski (8,39), a skoro Naród Wybrany odrzucił Chrystusa, "przyjdą ze wschodu i z zachodu, z północy i z południa i zasiądą do stołu w królestwie Bożym" (13,29).

Rekapitulacja całej działalności Chrystusa została ujęta w słowach stwierdzających powszechność zbawienia: "Mesjasz będzie cierpiał i zmartwychwstanie trzeciego dnia. W imię Jego wzywać się będzie wszystkie narody, począwszy od Jeruzalem, do nawrócenia dającego odpuszczenie grzechów" (24,46-47).

Adresaci. Trzecia Ewangelia kanoniczna została dedykowana Teofilowi. Niezależnie od tego, czy Teofil jest postacią historyczną czy też tylko fikcją literacką, Ewangelia wg Łukasza przeznaczona jest dla nawróconych Greków. Dlatego wyjaśnia zwyczaje żydowskie, nie znane Grekom, np. Święto Przaśników (22,1; 22,7). Pomija to, co nawróconych z pogaństwa nie interesuje, np. porównywanie prawa ewangelijnego z judaistyczną interpretacją Prawa Mojżeszowego (Mt 5,21-48). Opuszcza również lub łagodzi fakty, które mogłyby sprawiać nawróconym z pogaństwa przykrość. Akcentuje to, co mogłoby sprawić im radość, np. łagodność Chrzciciela wobec pogańskich żołnierzy (3,14). Wiarę i dobroć setnika (7,2-10). Miłosierdzie Samarytanina (10,30-37). Wdzięczność trędowatego Samarytanina (17,11-19).

Ewangelia wg Łukasza poświęca też wiele uwagi kobietom: mówi o nich częściej niż pozostałe Ewangelie i z wyraźnym szacunkiem (1-2; 7,12-15.36-50; 8,1-3; 10,38-42; 11,27-28; 13,10-13; 23,27-31). Celem takiej postawy Autora jest podniesienie godności kobiety, poniżanej często w świecie pogańskim.

Chronologia Ewangelii. Ewangelia wg Łukasza przywiązuje większą wagę do chronologii aniżeli pozostałe Ewangelie; podaje czas, w którym nastąpiły poszczególne wydarzenia, a także zaznacza ich chronologiczny związek z poprzednimi faktami (1,26; 2,21-22.42; 6,1.6; 7,11; 8,1; 9,37). Niekiedy włącza wydarzenia ewangelijne w historię świecką np. związanie wydarzeń ewangelijnych z czasami Heroda (1,5); narodzin Chrystusa ze spisem ludności za Oktawiana Augusta (2,1-5); wystąpienia Chrzciciela i związanego z nim pojawienia się Jezusa z czasami Tyberiusza (3,1-2). Te właściwości pozyskały Łukaszowi miano historyka wśród ewangelistów. W toku opowiadania wydarzeń ewangelijnych Łukasz trzyma się kolejności Marka. Nie mogąc jednak zmieścić ich w schemacie Marka, utworzył nowy rozdział: o podróżach Jezusa do Jerozolimy (9,51; 13,22; 17,11; 18,31; 19,38). W rozdziale tym zawodzi jednak często chronologia wydarzeń; Łukasz świadomie odstąpił od niej, np. ze względów tematycznych.

Treścią teologii Ewangelii wg Łukasza jest zbawcze dzieło Jezusa, które stanowi w jej ujęciu centralny moment i przełomowy punkt dziejów, dzielący je na czas Pierwszego i Nowego Przymierza. W Nowym Przymierzu wypełnia się starotestamentowa obietnica zbawienia, która po odejściu Jezusa do Ojca w niebie obejmuje swym zasięgiem cały świat, oddziałując na ludzi wszystkich narodów w sposób niewidzialny wprawdzie, ale jak najbardziej rzeczywisty, za sprawą Ducha Świętego. Zbawienie dokonane przez Jezusa nie jest dla Łukasza teorią, ale realną rzeczywistością dziejową, tak samo jak Jego osoba i życie.