Jedna Ewangelia: według Mateusza

 
 


Najstarsi pisarze chrześcijańscy (Ireneusz, Euzebiusz, Klemens Aleksandryjski, Orygenes, Tertulian) pierwszą Ewangelię kanoniczną przypisują Mateuszowi. Wg relacji ewangelicznych Mateusz (jego drugie imię Lewi), syn Alfeusza (por. Mt 6,9-13; 10,3; Mk 2,13; 3,18; Łk 5,27-29; 6,15), urzędnik skarbowy w Kafarnaum - celnik, został powołany przez Chrystusa na ucznia i apostoła. Według świadectwa Papiasza (biskup Hierapolis we Frygii, + ok. 150), które przechował Euzebiusz z Cezarei, Mateusz spisał mowy Pańskie "po hebrajsku" (chodzi raczej o język aramejski, powszechnie używany w Palestynie). Papiasz użył wyrażenia mowy zapewne dlatego, że dzieło Mateusza obejmowało przede wszystkim nauki Jezusa zaś o czynach i zdarzeniach Ewangelia mówi krótko i pobieżnie.

Aramejski tekst Ewangelii Mateusza zaginął jednak bez śladu. Nie znali go już pisarze chrześcijańscy II w. Zachował się tylko jego grecki przekład, dokonany przez nieznanego tłumacza. Stosunek do aramejskiego pierwowzoru trudno określić. Przyjmuje się na ogół, że tekst grecki nie jest przekładem w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz parafrazą, a może nawet opracowaniem aramejskiego tekstu Ewangelii, uwzględniającym w szerszym stopniu niż ona potrzeby chrześcijan pochodzenia żydowskiego, którzy nie znali już języka ojczystego, lecz mówili po grecku (żydzi z diaspory). Opracowanie to nie zatarło jednak semickiego charakteru oryginału, przeznaczonego przede wszystkim dla chrześcijan żydowskiego pochodzenia, a także dla nie ochrzczonych mieszkańców Palestyny. Zachowało się w nim wiele semickich wyrażeń i zwrotów oraz właściwości językowych:

  • inkluzje,
  • paralelizmy
  • powtórzenia tych samych formuł charakteryzujące semicki język mówiony.

Tłumacz nie objaśniał też zwyczajów i obrzędów znanych doskonale czytelnikom żydowskiego pochodzenia z życia codziennego.

Kompozycję greckiego tekstu Ewangelii Mateusza stanowi pięć mów:

  1. 5,3-7,29
  2. 10,5-42
  3. 13,1-52
  4. 18,1-35
  5. 24,1-25,46

w których Jezus występuje w charakterze nauczyciela i prawodawcy. W układzie tym dostrzega się odniesienie do pięciu ksiąg Mojżeszowych zawierających Prawo Starego Przymierza i chęć ukazania przez to w Jezusie Nowego Prawodawcy (Drugiego Mojżesza) kierującego życiem nowego Ludu Bożego. Autor pięć mów przegrodził opisami wydarzeń (przede wszystkim uzdrowienia chorych i egzorcyzmy), wskazującymi na zbawczą misję Jezusa, który uwalnia swój lud z niewoli szatana i grzechu.

Od samego początku Mateusz podkreśla zbawczą misję Jezusa. Wskazuje na nią:

  1. imię Jezus, którego znaczenie ewangelista skwapliwie wyjaśnił ["0n bowiem uwolni swój lud od grzechów"(1,21)];
  2. nazywanie chrztu, którym Jezus chrzcić będzie, "zanurzeniem w ogniu Ducha Świętego" (3,11) i przeciwstawienie go zanurzeniu w wodzie, która obmywa człowieka tylko zewnętrznie;
  3. oświadczenie Jezusa: "Miłosierdzia chcę bardziej niż ofiary. Bo nie przyszedłem wzywać sprawiedliwych, ale grzeszników" (9,1 3) i formuła konsekracji wina: "To jest bowiem moja krew przymierza, która będzie wylana za wielu na odpuszczenie grzechów" (26,27-28).

Analogię Mojżesz - Jezus Mateusz przejął z najstarszej tradycji katechetycznej w Jerozolimie. [Piotr przedstawiał ją swoim jerozolimskim słuchaczom (Dz 3,22), powołując się na Pwt 18,15.19 i Kpł 23,29.] Posłannictwo Jezusa uzasadnia Mateusz tekstami ST (46 razy). Mówią one o tajemniczym Pomazańcu (hebr.. Mesjaszu, gr. Chrystusie), a ściśle rzecz biorąc - o Królu. Jezus z Nazaretu jest Królem, który pochodzi z rodu Dawida i dziedziczy jego królewskie prawa i przywileje. Mówią o tym rodowód Jezusa (1,1-18) oraz przekonanie magów (2,1-1 2), a także kolejność i natura kuszeń Jezusa: panowaniu politycznemu przeciwstawione jest królowanie Jezusa realizujące się w sferze życia religijnego.

Pierwsza mowa (5,3-7,29), zwana powszechnie kazaniem na górze, stawia radykalne wymagania moralne. Te wysokie wartości moralne stanowią fundamentalny warunek zapanowania Królestwa Bożego. Dziesięć uzdrowień, które Mateusz umieścił po kazaniu na górze (8,1 -9,34), wyjaśnia religijny charakter Jezusowego królowania. Uzdrowienia są znakiem odpuszczenia grzechów (9,1-8), egzorcyzmy natomiast są znakiem nadejścia królowania Bożego (12,28).

Druga mowa (10,5-42) to wskazania dla apostołów dotyczące zakresu i sposobu ich pracy. Apostołowie, wybrani przez Jezusa i wyposażeni we władzę wypędzania złych duchów i uzdrawiania chorych (10,2-4), współdziałali z Nim w rozszerzaniu królowania Bożego.

Trzecia mowa (13,1-52) przedstawia w siedmiu przypowieściach niektóre aspekty Bożego królowania w świecie. Jego początek i potrzebę współudziału człowieka (przypowieść o siejbie), fazę eschatologiczną i drogę do niej (przypowieść o kąkolu i pszenicy), rozwój (przypowieść o gorczycy i o kwasie) oraz wartość (przypowieści o skarbie i o perle). Wszyscy uczniowie otrzymali nakaz głoszenia tego, co zrozumieli. Stanowią oni wspólnotę, w której spełniają szczególną rolę głosicieli dobrej nowiny o królowaniu Bożym i świadków Jezusowych słów i czynów. Szczególne zadania wypełnia w niej Szymon Piotr (Mateusz przeznacza mu wiele miejsca w swojej Ewangelii, zwłaszcza w rozdziałach od 11 do 18 włącznie). Obejmują one w szczególniejszy sposób: wiarę (14,28-31; 16,17-19) i więź z Chrystusem (17,24-27), heroiczną miłość i umacnianie wspólnoty wierzących oraz chronienie od złego (16,17-19).

Czwarta mowa (rozdz. 18) wskazuje zasady wzajemnego współżycia uczniów Jezusa. Mają oni budować dobro przez pokorę (18,1-4), unikanie zgorszenia i złego (18,5-11), wielkoduszną życzliwość wobec pokutujących grzeszników [przypowieść o zgubionej owcy (18,12-14)], ochronę współbraci przed złem [upomnienie braterskie (18,15-20)] i przez wzajemne przebaczenie win (18,21-35).

Między czwartą a piątą mową znajdują się (rozdz. 19-23) przypowieści o robotnikach w winnicy (19,30-20,1 6), o nieuczciwych dzierżawcach (21,33-46), o zaproszonych na ucztę weselną (22,1-14)] które ukazują uniwersalizm Królestwa Bożego. Wplecione między nie pouczenia dotyczące małżeństwa, bogactwa i ubóstwa oraz przełożonych zakłócają logiczny tok myślowy i robią wrażenie uwag marginesowych.

Piąta mowa i przypowieści (rozdz. 24 i 25) dotyczą paruzyjnej fazy Królestwa Bożego. Wzywając do czujności [przypowieść o pannach (25,1-13)] i pracy [przypowieść o talentach (25,14-30)], przypominają o odpowiedzialności za życie chrześcijańskie, którego istotę stanowi czynna miłość bliźniego [scena sądu (25,31-46)].

Męka Chrystusa w ujęciu Mateusza ukazała Jezusa przede wszystkim w Jego godności Króla i Syna Bożego. Jezus oświadczył Piłatowi, że jest Królem, i za to został skazany na śmierć. A chociaż żołnierze wykonujący na Nim wyrok wyśmiewali Jego godność Królewską, to jednak napis umieszczony na krzyżu: Jezus Nazarejski Król Żydowski, jest świadectwem Mateusza, że Jezus jest Królem. W Ewangelii wg Mateusza Jezus Zmartwychwstały oświadcza także, że posiada wszelką władzę na niebie i na ziemi, i mocą tej władzy każe apostołom nauczać i chrzcić wszystkie narody (28.18-20).

Powszechność Jezusowego Królestwa i jego religijny charakter znalazły w tych słowach dobitny wyraz. Jedność tematyczną osiągnął Mateusz przez dobieranie materiału zaczerpniętego z katechetycznej tradycji apostolskiej. Nie przywiązując wagi do okoliczności czasu i miejsca. Mateusz połączył nauki i słowa Jezusa oraz wydarzenia z Jego życia w pewne całości tematyczne. Trudno ustalić, jakie potrzeby pierwotnego Kościoła zadecydowały o formie tej Ewangelii (kaznodziejskie, liturgiczne czy polemiczne). Niemniej charakterystyczna tematyka tej Ewangelii pozwala ją nazwać Ewangelią Królestwa Bożego i Ewangelią Kościoła.