F

Fenomen (gr. phainomenon - to, co się ujawnia, pokazuje) - zjawisko będące przedmiotem poznania doświadczalnego lub każdy fakt empiryczny, psychiczny albo fizyczny będący punktem wyjścia badań naukowych; oznacza też niezwykłe, rzadkie zjawisko, rzecz wyjątkową, zdumiewającą oraz to, co bezpośrednio i naocznie dane.

Fetyszyzm - pogląd przyjmowany w ewolucjonizmie religijnym, że fetysze, którymi mogą być przedmioty, rzeczy martwe i żywe, są miejscem zamieszkiwania duchów lub bóstw i dlatego są obdarzone siłami; miały one stanowić ogniwo pośrednie rozwoju religii od rzekomego stanu bezreligijnego ludzi pierwotnych do religijnego; dziś pogląd ten jest odrzucany jako bezpodstawny.

Fideizm (łac. fides - wiara) - stanowisko, według którego wszelkie poznanie, nawet porządku spekulatywnego i moralnego, wypływa z wiary religijnej i odrzuca lub pomniejsza poznanie racjonalne i naukowe. Urząd Nauczycielski Kościoła zawsze potępiał skrajny fideizm i irracjonalizm i wskazywał na racjonalne podstawy wiary.

Filozofia (gr. phileo - lubię i sophia - mądrość, umiłowanie mądrości) - dział kultury ludzkiej, różnorodnie rozumiany na przestrzeni dziejów (historia filozofii uczy, jak wiele istniało systemów filozoficznych). Powszechnie przyjmuje się, że główną władzą poznawczą w filozofii jest rozum ludzki (chociaż istniały też irracjonalistyczne koncepcje filozofii). Chrześcijaństwo kręgu kultury zachodniej najczęściej korzystało z filozofii klasycznej (Arystotelesa) w formie nadanej jej przez św. Tomasza z Akwinu. Filozofia ta (arystotelesowsko-tomistyczna) zmierza do poznania bytu, czyli wszystkiego, co faktycznie istnieje, i szuka ostatecznych racji, podstaw tego, co istnieje. Z filozofii tej korzystała teologia katolicka dla ukazywania racjonalnych podstaw prawd wiary oraz z jej języka dla wykładni prawd objawionych. Obok tej filozofii korzystano również z filozofii o platońskim i neoplatońskim charakterze, dostosowanej (głównie przez św. Augustyna) do potrzeb teologii chrześcijańskiej.


H

Henoteizm (gr. henos - jeden, theos - Bóg) - pogląd przyjmowany zwłaszcza w ewolucjoni-stycznej teorii religii, według którego henoteizm miał stanowić etap przejściowy od politeizmu do monoteizmu: politeista w momencie oddawania czci jakiemuś bóstwu uważał je za najwyższe i najważniejsze .

Hermeneutyka (gr. hermeneuein - wyjaśniać, interpretować) - nauka podająca zasady interpretacji różnych tekstów. Używana jest współcześnie w potrójnym znaczeniu: l) Hermeneutyka biblijna podaje zasady wyjaśniania Pisma świętego. Istnieją dwa rodzaje zasad: literackie (stosowane przy interpretacji wszystkich dzieł literackich) i teologiczne (stosowane tylko przy wyjaśnianiu Biblii jako dzieła Bosko-ludzkiego). 2) Hermeneutyka również nazywa się zasady aktualizacji tekstu biblijnego. Chodzi o to, co tekst dawniej napisany ma do powiedzenia dzisiaj. Zadanie to realizuje katecheza i kaznodziejstwo. 3) Hermeneutyka teologiczna - badania filozoficzne zagadnień związanych z interpretacją tekstów teologicznych (tzw. nowa hermeneutyka).

Historia zbawienia - całokształt lub ciąg wydarzeń historycznych, które mają związek z ostatecznym zbawieniem człowieka. Związek ten może być pozytywny lub negatywny (np. grzech pierwszych rodziców, który sprowokował zesłanie Zbawiciela - Rdz 3, 1-15). Historię zbawienia dzieli się na tzw. ogólną i specjalną. Pierwsza obejmuje te wszystkie wydarzenia w historii ludzkości, które dotyczyły zbawienia człowieka. Jest to historia wszystkich doświadczeń ludzkości ściśle związanych ze zbawieniem. Istnienie ogólnej historii zbawienia uzasadniają dwie racje: l) Fakt istnienia doświadczeń zbawczych przed i obok judeochrześcijańskiej historii zbawienia; 2) Pozytywna, zbawcza wola Boga, który chce zbawienia wszystkich ludzi (l Tm 2, 4). Druga obejmuje tylko judeochrześcijańską lub biblijną historię zbawienia. Do istoty tej szczególnej historii zbawienia należą: objawienie, łaska, szereg wydarzeń historycznych oraz refleksyjne uświadomienie sobie ich charakteru zbawczego. To odniesienie do zbawienia musi być zagwarantowane przez samego Boga. Ta Boża interpretacja wydarzeń dokonuje się przez słowo Boże utrwalone w Piśmie świętym. Równolegle do wydarzeń zbawczych rozwija się dialog Boga z człowiekiem, który jest odpowiedzią na objawienie i zbawienie ofiarowane człowiekowi. Ta odpowiedź stanowi również nieodzowny element historii zbawienia. Punktem centralnym dziejów zbawienia jest Jezus Chrystus. Historia ta dzieli się na trzy okresy (zob. "Biblia księgą ludu Bożego"). Wydarzenie zbawcze jest to wydarzenie, przez które realizuje się zbawienie (np. śmierć i zmartwychwstanie Jezusa) lub które łączy się ze zbawieniem. "Historiozbawczy" oznacza wydarzenie, doktrynę, punkt widzenia, które uwzględniają historię zbawienia, lub ujmują w aspekcie historii zbawienia.

Homilie - nauczanie oparte na Piśmie świętym, wyjaśnianie Pisma świętego w kontekście liturgicznej wspólnoty; w języku greckim oznaczają nauczanie i wspólnotę.

Humanizm (łac. humanus - ludzki) - zespół teorii i praktycznych postaw wyrażających się zainteresowaniem sprawami człowieka, jego losem, sensem i celem ludzkiego życia; opowiada się zawsze za poszanowaniem godności każdej osoby ludzkiej, uznawaniem jej wolności i nienaruszalnych praw, zwłaszcza prawa do rozwoju jednostkowego i społecznego. Humanizm chrześcijański na podstawie Bożego objawienia akcentuje stworzenie człowieka przez Boga, prymat prawa miłości oraz powołanie wszystkich ludzi do Bożego synostwa.


I

Immanencja (tac. immaneo - zostawać w czymś, trwać) - termin oznaczający wnętrze danego bytu (w przeciwieństwie do tego, co istnieje na jego zewnątrz), jak i wszystko, co stanowi świadomość poznającego podmiotu. Immanentny określa to, co dokonuje się w samym bycie i nie wykracza poza niego, jak i to, co istnieje w świadomości poznającego podmiotu.

Indywidualizm (łac. individuum - jednostka) - doktryna, według której realnie istnieją tylko jednostki, zaś pojęcia ogólne nie mają odpowiedników w rzeczywistości; także kierunek myślowy uważający, że ludzka jednostka jako całkowicie autonomiczna jest zupełnie niezależna od nikogo (indywidualizm absolutny), bądź też egocentryczna postawa człowieka jako jednostki; również pogląd teoriopoznawczy uważający, że człowiek może przyjąć jako prawdę to, co osobiście poznał. Istnieje też indywidualizm anarchistyczny, który uznając za słuszną jedynie dobrą wolę jednostek, dąży do wyeliminowania z życia społecznego wszelkiego przymusu i władzy.

Integralność - nienaruszony stan rzeczy, całkowitość, nieskażoność, bezstronność, niewinność. W teologii oznacza wszystko, w co Bóg wyposażył człowieka, a więc dary naturalne (ciało i dusza ze swymi władzami), pozaprzyrodzone (wolność od cierpień, umocnienie woli w dobru itp.) i nadprzyrodzone (łaska uświęcająca, dary Ducha Świętego).

Irracjonalizm (tac. irrationalis - nierozumowy) - w teorii poznania oznacza pogląd, który nie uznaje wartości poznawczej rozumu lub ją minimalizuje. Rozróżnia się irracjonalizm bezwzględny, który odrzuca w ogóle istnienie poznania rozumowego i wszelkiej wiedzy racjonalnej i przyjmuje, że poznanie zależy od czynników uczuciowo-dążeniowych, oraz irracjonalizm względny, który obok wiedzy racjonalnej (na równi z nią lub ponad nią) przyjmuje poznanie niezależne od rozumu i doświadczenia, takie jak: intuicja, miłość, instynkt, nieuświadomiony popęd.

J

Język religijny - ma strukturę analogiczną do języka potocznego, jednakże pojęciom branym z języka potocznego nadaje się treść religijną, która wywodzi się z Bożego objawienia; dlatego mają one inne znaczenie niż słowa używane w języku potocznym.