T

Teologia - nauka o Bogu. Teologię dzielimy na naturalną i właściwą. T. naturalna, zwana teodyceą, jest częścią filozofii i mówi o Bogu wyłącznie w świetle rozumu. T. właściwa mówi o Jezusie Chrystusie (również o Bogu, człowieku i świecie) w świetle Słowa Bożego. Podział teologii właściwej:
I. Teologia biblijna i historyczna: l) nauki biblijne (wstępy ogólne i szczegółowe do Pisma świętego, egzegeza, teologia biblijna); 2) teologia fundamentalna; 3) patrologia, patrystyka; 4) historia Kościoła; 5) historia dogmatów i teologii;
II. Teologia systematyczna: l) teologia dogmatyczna; 2) teologia moralna; 3) teologia ascetyczna i mistyczna.
III. Teologia praktyczna: l) homiletyka; 2) katechetyka; 3) misjologia; 4) liturgika; 5) hodegetyka, czyli teologia pastoralna; 6) prawo kościelne.

Teologia chrześcijańska - oparta na Słowie Bożym nauka o Jezusie Chrystusie, obejmująca również naukę o Bogu, człowieku i świecie.

Teologiczne poznanie - poznanie osiągane metodą teologiczną, a więc z Pisma świętego, z Symboli wiary, z tekstów liturgicznych, z nauczania Ojców Kościoła, soborów, papieży, teologów...

Totalitaryzm (tac. totalis - cały, dotyczący całości) - teoria i praktyka relacji między częścią a całością społeczną (np. między jednostką a państwem), w której część zostaje całkowicie (totalnie) podporządkowana całości. W koncepcjach totalistycznych społeczności przypisuje się cechy samoistnego podmiotu działania, wskutek czego całkowicie ogarnia ona człowieka i wszystkie elementy życia społecznego. Katolicka nauka społeczna, opowiadając się za prymatem osoby przed społeczeństwem, przeciwstawia się totalitaryzmowi dążącemu do wchłonięcia ludzkiej osoby przez całość.

Totem - u niektórych ludów pierwotnych zwierzę, roślina lub przedmiot martwy, służące jako godło rodziny lub klanu, uważane często za przodka albo opiekuna, otaczane czcią religijną; totemizm w poglądach współczesnych jest niekiedy uważany za formę wierzeń religijnych, w których miało istnieć przekonanie o pokrewieństwie nadprzyrodzonym jakiejś grupy społecznej z przyjmowanym przez nią totemem, który nie jest bogiem i na który człowiek może wywierać wpływ. Totemistyczny pogląd przyjmowany w ewolucjonistycznej teorii religii ma dziś mało zwolenników, choćby dlatego, że totem nie pełnił funkcji religijnych.

Transcendencja (łac. transcendens - przekraczający) - w znaczeniu ogólnym oznacza to, co wykracza poza coś; w języku filozoficznym i teologicznym termin transcendentny wskazuje na byt istniejący poza rzeczywistością świata: ludzkiej świadomości, nie będący tej samej natury, co świat i świadomość, gdyż ją całkowicie przekracza; jest od nich odrębny, jakościowo inny (transcendentalny - przekraczający je); nazwę tę odnosi się zwykle do Boga (choć nie tylko, np. człowiek transcenduje świat fizykobiologiczny), który jest bytem odrębnym i różnym od świata i człowieka.


W

Wydarzenie zbawcze - to, co się wydarzyło, miało miejsce w określonym czasie i przestrzeni, i miało znaczenie zbawcze. Najczęściej odnosi się do dzieł Boga dokonanych w historii dla zbawienia człowieka, np. stworzenie świata i człowieka, wyprowadzenie narodu wybranego z niewoli, przymierze synajskie, wkroczenie Syna Bożego w dzieje, Jego śmierć na krzyżu, zmartwychwstanie, ale może oznaczać także wydarzenie Słowa Bożego, które tu i teraz powoduje zbawcze skutki.

Wymiar - tyle, co aspekt, co współrozciągłe z czymś, stale obecne, np. chrystologiczny wymiar objawienia oznacza, że w objawianiu się Boga w historii, w każdym jego etapie i rodzaju jest obecny Chrystus.



Z

Znak krzyża - jest najczęściej spotykanym znakiem tak w liturgii, jak i poza liturgią. Przypomina dzieło odkupienia dokonane przez Chrystusa na krzyżu (Kol 1,20). Jest symbolem wiary (1 Kor 1,17) i źródłem łask (Ef 2, 16). Znak krzyża przypomina również, że trzeba krzyżować siebie samego przez różne formy umartwienia (Mt 10,38; Gal 2,19) i naśladować Chrystusa w bolesnej drodze (Mt 16,24). Według Apokalipsy znak krzyża jest pieczęcią, którą nosi na sobie każdy kto służy Bogu (Ap 7,3). Prastarym zwyczajem chrześcijan było kreślenie znaku krzyża na osobach, przedmiotach i na sobie samym. Znak zbawienia towarzyszył im od chwili powstania ze snu do momentu udania się na spoczynek nocny. Tertulian (+ 220) zapewniał, że znak ten opiera się na tradycji apostolskiej. Czytamy u niego: "Czynimy znak krzyża na czole na każdym kroku: przy wchodzeniu i wychodzeniu, przy nakładaniu ubrania i obuwia, przy myciu, przy zapalaniu światła, przy pójściu na spoczynek, przy siedzeniu i każdej innej czynności". Chrześcijanie w tym znaku widzieli obronę przed demonami, pomoc w pokusach, umacnianie wiary i publiczne jej wyznawanie. To ostatnie akcentowane było zwłaszcza od czasów św. Augustyna (+ 430). Gnostyckie Akta Piotra, pochodzące z II wieku, wspominają znak krzyża w związku z udzielaniem Eucharystii, a więc w zastosowaniu liturgicznym. Jest to najstarsza wzmianka o kreśleniu na sobie znaku krzyża w liturgii. W IV w. znak krzyża istniał już w liturgii jako stały znak, stosowany szczególnie we Mszy świętej, przy chrzcie i przy święceniach kapłańskich, o czym informuje św. Jan Chryzostom (+ 407). Mały krzyżyk czyniono na czole. Znacznie później, bo w VIII w. dołączono do tego drugi mały krzyżyk kreślony na ustach, a w X w. dodano trzeci znak krzyża kreślony na sercu. W XII w. Jan Beleth (+ 1165) tłumaczył, że chrześcijanin nie wstydzi się wiary, ale wyznaje ją ustami i sercem. Zwyczaj ten zachował się do naszych czasów w liturgii na początku czytania Ewangelii.
Wielki znak krzyża notowany jest w liturgii dopiero w XI w. Kreśli się go prawą ręką od czoła do serca oraz od lewego do prawego ramienia. Stanowi on ryt otwierający i zamykający czynności liturgiczne, nabożeństwa i modlitwy, tak wspólne, jak i indywidualne. Znak krzyża jest typowo chrześcijańską formą błogosławienia siebie i innych. Wypowiadane przy tym słowa: "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego" w szczególny sposób uprzytomniają chrzest przyjęty w imię Trójcy Świętej. Czasem używanie przy tym wody święconej wzmacnia myśl o chrzcie, błogosławieństwo i obronę przed złem.